Polska odwraca się od Ukraińców. Dlaczego?

W ostatnim czasie coraz częściej docierają informacje o agresji wobec obywateli Ukrainy. Najbardziej niepokojące nie jest jednak samo to, że dochodzi do konfliktów – konflikty zdarzają się w każdym społeczeństwie – lecz sytuacje, w których wystarczającym powodem wyzwiska, groźby albo przemocy staje się język, akcent lub domniemane pochodzenie drugiego człowieka. W takim momencie przestajemy mówić o sporze dotyczącym migracji, świadczeń czy zachowania konkretnej osoby. Zaczyna działać mechanizm uprzedzenia.

To nie jest tylko internet. Nastroje naprawdę się zmieniły

Jeszcze cztery lata temu Polska stała się symbolem oddolnej solidarności z ludźmi uciekającymi przed rosyjską agresją. Po rozpoczęciu pełnoskalowej wojny poparcie dla przyjmowania uchodźców z Ukrainy sięgało 94 proc. Polacy otwierali mieszkania, organizowali transport, zbierali pieniądze, pomagali znaleźć pracę i szkołę dzieciom, których kilka dni wcześniej nie znali.

W lipcu 2026 r. społeczny obraz wyglądał już zupełnie inaczej. Po raz pierwszy przeciwników przyjmowania uchodźców było więcej niż zwolenników: 52 proc. wobec 42 proc. Jednocześnie 54 proc. badanych uważało, że pomoc udzielana uchodźcom z Ukrainy przez Polskę jest zbyt duża. Nie mamy więc do czynienia jedynie z hałaśliwą mniejszością w mediach społecznościowych, lecz z głęboką zmianą społecznego klimatu.

Nie oznacza to jednak, że większość Polaków chce całkowitego odcięcia Ukraińców od pomocy. Społeczne opinie są znacznie bardziej zniuansowane. Bardzo wysokie jest poparcie dla zasady, aby szeroki dostęp do świadczeń publicznych był powiązany z pracą i odprowadzaniem składek, ale jednocześnie większość sprzeciwia się rozwiązaniom uderzającym w najbardziej bezbronne grupy, na przykład matki z małymi dziećmi. To pokazuje, że duża część ludzi nie domaga się krzywdy. Domaga się poczucia reguł, wzajemności i sprawiedliwości.

Solidarność była stanem wyjątkowym. Nie mogła trwać wiecznie w tej samej formie

W lutym i marcu 2022 r. sytuacja była psychologicznie niezwykle czytelna. Był agresor, była ofiara, wojna toczyła się tuż za polską granicą i istniał prosty moralny imperatyw: człowiek, który ucieka przed bombami, potrzebuje pomocy. W takich warunkach społeczeństwo potrafi przekroczyć codzienne podziały i uruchomić niezwykłą mobilizację.

Ale mobilizacja kryzysowa nie jest stanem, który można utrzymywać bez końca. Z czasem zdarzenie nadzwyczajne staje się codziennością, a osoba postrzegana początkowo jako uchodźca przestaje być wyłącznie kimś, kto właśnie uciekł spod ostrzału. Staje się sąsiadem, współpracownikiem, klientem, przedsiębiorcą, rodzicem dziecka w tej samej szkole, najemcą mieszkania albo konkurentem na rynku pracy.

Wtedy zmienia się psychologiczna rama. Z kategorii „człowiek, którego ratujemy” przechodzi się do kategorii „grupa, z którą dzielimy państwo, usługi publiczne i ograniczone zasoby”. W tym miejscu pojawiają się pytania o mieszkania, szkoły, lekarzy, świadczenia, wysokość wynagrodzeń czy zasady pobytu. Część z tych obaw jest przesadzona, część powstaje na podstawie fałszywych informacji, ale część dotyczy realnych doświadczeń.

I właśnie tutaj zaczyna się problem komunikacyjny państwa. Człowiek nie porównuje abstrakcyjnego PKB Polski z hipotetycznym PKB Polski bez Ukraińców. Porównuje swój obecny czynsz z czynszem sprzed trzech lat, termin do specjalisty z terminem, który pamięta, i warunki w szkole swojego dziecka z sytuacją sprzed napływu wielu nowych uczniów. Wielkie liczby gospodarcze mogą być prawdziwe, a lokalna frustracja również może być prawdziwa. Jedno nie unieważnia drugiego.

„Pomogliśmy wam, więc coś nam się należy”

Ogromna fala polskiej pomocy z 2022 r. stworzyła również psychologiczną pułapkę. Jeśli człowiek ma poczucie, że jego społeczeństwo wykonało wobec innego narodu wyjątkowy moralny wysiłek, bardzo łatwo zaczyna oczekiwać wyjątkowej wdzięczności, lojalności i dostosowania. Każdy późniejszy konflikt może być wtedy interpretowany nie jako zwyczajny spór między ludźmi albo państwami, ale jako dowód „niewdzięczności”.

Dlatego tak niezwykle nośne są historie o drogim samochodzie na ukraińskich numerach, rodzinie pobierającej świadczenie czy obywatelu Ukrainy jadącym na wakacje. Psychologiczny komunikat brzmi: „miał potrzebować naszej pomocy, a żyje lepiej ode mnie”. Fakt, że pojedynczy zamożny człowiek nie mówi nic o sytuacji ponad miliona innych osób, ma dla emocji niewielkie znaczenie.

Ten mechanizm jest szczególnie silny, kiedy po początkowym okresie pomocy państwo nie umie wyraźnie powiedzieć: od tego momentu przechodzimy z modelu ratunkowego do modelu normalnej integracji. Jeżeli obywatele nie wiedzą, kiedy kończy się nadzwyczajność, zaczynają podejrzewać, że nadzwyczajne przywileje stały się trwałą zasadą. A jeśli nie znają realnych reguł, bardzo łatwo uwierzą w reguły wymyślone przez internet.

Widzimy przestępstwo, a zapamiętujemy narodowość

Jeżeli Polak pobije Polaka, zazwyczaj pamiętamy sprawcę jako konkretnego człowieka. Jeżeli brutalnego przestępstwa dopuści się Ukrainiec, znacznie częściej zapamiętywana jest jego narodowość. To jeden z najbardziej klasycznych mechanizmów myślenia grupowego: złe zachowanie członka własnej grupy traktujemy jako informację o nim samym, a złe zachowanie członka grupy obcej łatwiej uznajemy za informację o całej grupie.

Media społecznościowe wzmacniają ten efekt, ponieważ najlepiej rozchodzą się zdarzenia skrajne. Materiał o bójce, wypadku czy brutalnym przestępstwie, w którym mocno podkreślono narodowość sprawcy, ma większą szansę stać się viralem niż historia o setkach tysięcy ludzi, którzy po prostu idą rano do pracy. Po pewnym czasie użytkownik może odnieść wrażenie, że jego ekran pokazuje przekrój rzeczywistości, choć w istocie pokazuje przekrój najbardziej emocjonalnych zdarzeń.

Nie oznacza to oczywiście, że przestępstwa popełniane przez obywateli Ukrainy należy ukrywać albo przemilczać. Sprawca przestępstwa powinien ponosić odpowiedzialność niezależnie od paszportu, a media mają prawo informować o narodowości, jeśli jest ona istotna dla sprawy. Problem zaczyna się wtedy, gdy dane o jednostce stają się dowodem przeciw całej narodowości.

Dokładnie ten sam standard powinien obowiązywać w drugą stronę. Jeżeli Polak atakuje Ukraińca dlatego, że usłyszał jego język lub rozpoznał pochodzenie, nie jest to zwykła bójka między dwoma ludźmi. Motyw narodowościowy zmienia społeczne znaczenie takiego zdarzenia, bo informuje innych członków tej grupy, że również oni mogą zostać uznani za cel.

Przestępstw z nienawiści przybywa. Trzeba jednak uważać na liczby

W okresie od stycznia do lipca 2025 r. stwierdzono w Polsce 543 przestępstwa motywowane uprzedzeniami. W analogicznym okresie rok wcześniej było ich 384, co oznacza wzrost o 41 proc. To poważny sygnał pokazujący, że agresja motywowana rasą, narodowością, pochodzeniem, wyznaniem czy inną cechą grupową nie jest marginalnym problemem.

Nie wolno jednak z tych danych wyciągać wniosku, że wszystkie te zdarzenia były wymierzone w Ukraińców. Nie były. Przez długi czas system statystyczny nie pozwalał też na tak precyzyjne śledzenie motywacji i grup ofiar, aby można było odpowiedzialnie zbudować pełny wykres „antyukraińskiej przemocy”.

Możemy więc powiedzieć dwie rzeczy jednocześnie. Liczba przestępstw z nienawiści wyraźnie wzrosła, a przypadki agresji wobec Ukraińców są realne i wymagają stanowczej reakcji. Nie powinniśmy jednak udawać, że potrafimy dziś dokładnie policzyć skalę zjawiska wymierzonego wyłącznie w tę jedną narodowość, jeśli państwowe dane na to nie pozwalają.

Internet nie wymyśla frustracji. Daje jej tłum, język i nagrodę

Ktoś może od dawna narzekać na ceny mieszkań, kolejki do lekarzy, wysokość świadczeń albo politykę władz w Kijowie. Żeby z takiej frustracji powstała wrogość wobec przypadkowej osoby mówiącej po ukraińsku, potrzeba jednak jeszcze jednego elementu: opowieści, która wszystkie te problemy połączy w jeden prosty obraz winnego.

Media społecznościowe robią to niezwykle skutecznie. Algorytm nie musi mieć żadnych poglądów politycznych ani być „antyukraiński”. Wystarczy, że premiuje treści wywołujące złość, strach i konflikt, ponieważ takie materiały są częściej oglądane, komentowane i udostępniane.

Film o jednym nadużyciu opatrzony podpisem „zobaczcie, co oni dostają za darmo” jest znacznie bardziej atrakcyjny emocjonalnie niż wyjaśnienie zasad wypłaty konkretnego świadczenia. Informacja o przestępstwie z wielkim napisem „UKRAINIEC” pokona zasięgowo tabelę pokazującą strukturę przestępczości. W efekcie człowiek dostaje codziennie porcję wyjątkowych przypadków i zaczyna traktować je jako typowe.

Najgroźniejsza zmiana zachodzi wtedy, kiedy znika wstyd związany z uprzedzeniem. Człowiek, który wcześniej uważał swoją niechęć za opinię społecznie ryzykowną, widzi nagle tysiące podobnych komentarzy i zaczyna myśleć, że właśnie odkrył głos większości. Język stopniowo się radykalizuje, a to, co wczoraj było niedopuszczalne, jutro może stać się banalnym komentarzem.

Rosja podsyca konflikt. Ale zrzucenie wszystkiego na rosyjskie boty byłoby wygodne

Rosyjskie i białoruskie operacje informacyjne od dawna wykorzystują polsko-ukraińskie napięcia. Szczególnie użyteczne są dla nich narracje mówiące, że Polska jest wykorzystywana przez Ukrainę, że Polacy stali się obywatelami drugiej kategorii we własnym państwie, że uchodźcy dostają więcej niż obywatele oraz że prawdziwym przeciwnikiem Polski nie jest Rosja, lecz Ukraina.

Jednocześnie propaganda jest najbardziej skuteczna wtedy, gdy nie musi niczego wymyślać od zera. Rosja nie wymyśliła kryzysu mieszkaniowego w Polsce, sporów historycznych o Wołyń, zmęczenia wojną ani kontrowersji dotyczących świadczeń. Bierze istniejący problem, usuwa z niego wszystkie niuanse i podsuwa najprostszą możliwą odpowiedź: winna jest grupa.

Dlatego tłumaczenie każdej krytyki polityki wobec Ukrainy rosyjską dezinformacją byłoby równie szkodliwe jak tłumaczenie każdego polskiego problemu obecnością Ukraińców. Pierwsze odbiera ludziom prawo do realnych pytań i frustracji, drugie zamienia miliony różnych osób w wygodnego kozła ofiarnego. Skuteczna odporność na propagandę wymaga więc nie tylko prostowania kłamstw, lecz również uczciwego odpowiadania na problemy, na których te kłamstwa żerują.

Politycy odkryli, że gniew jest politycznie tani

Jeżeli rośnie liczba wyborców przekonanych, że Ukraina otrzymała od Polski zbyt wiele, pojawia się naturalna pokusa, aby tę emocję politycznie wykorzystać. Problem nie polega na tym, że politycy dyskutują o ograniczeniu świadczeń, zasadach integracji czy twardszej polityce wobec Kijowa. Wszystkie te sprawy mogą być przedmiotem demokratycznego sporu.

Granica zostaje przekroczona wtedy, gdy zamiast sporu o reguły zaczyna się budować podejrzenie wobec całej grupy. Pytanie „jak ustawić uczciwe zasady świadczeń?” może zostać zamienione w slogan „ile jeszcze będziemy im dawać?”. Spór dotyczący polityki historycznej Ukrainy może zostać zamieniony w sugestię, że współczesny Ukrainiec mieszkający w Polsce ma osobiście odpowiadać za działalność UPA osiemdziesiąt lat temu.

Najbardziej niebezpieczny moment następuje wtedy, kiedy język radykalnych środowisk zaczynają przejmować partie głównego nurtu. Radykałowie nie muszą wtedy nawet zdobywać władzy, bo wygrywają coś innego: ich sposób opisywania rzeczywistości staje się normą. To właśnie język ustala, czy widzimy konkretnego człowieka, czy reprezentanta podejrzanej grupy.

Polska ma pełne prawo prowadzić z Ukrainą twardy spór o historię. Ma prawo domagać się ekshumacji ofiar zbrodni wołyńskiej, szacunku dla polskiej pamięci i sprzeciwiać się gloryfikowaniu osób odpowiedzialnych za mordowanie Polaków. Dojrzała polityka musi jednak umieć jednocześnie twardo negocjować z państwem ukraińskim i twardo chronić ludzi mieszkających w Polsce przed zbiorową odpowiedzialnością za działania tego państwa.

Największy błąd państwa: ludzie zostali sami z rachunkiem kosztów i korzyści

Polskie państwo miało kilka lat, żeby stworzyć czytelny społeczny kontrakt dotyczący obecności uchodźców i migrantów z Ukrainy. Powinien on prostym językiem odpowiadać na pytania, które ludzie zadają niezależnie od tego, czy politycy chcą ich słuchać: kto ma prawo do świadczeń, jak długo, na jakich warunkach, ilu obywateli Ukrainy pracuje, ilu płaci składki, jakie są zasady pobytu, jak wygląda edukacja dzieci i co dzieje się po popełnieniu przez cudzoziemca poważnego przestępstwa.

Zamiast jednej spójnej opowieści społeczeństwo dostawało kolejne nowelizacje, wyjątki, terminy, procedury i komunikaty urzędowe. Z perspektywy administracji system mógł być coraz bardziej precyzyjny, ale z perspektywy obywatela często pozostawał nieczytelny. W takiej próżni znacznie łatwiej przebija się zdanie „oni wszystko mają za darmo” niż dwustronicowe wyjaśnienie, kto naprawdę ma do czego prawo.

Państwo nie może odpowiadać na taki mit wyłącznie komunikatem, że to nieprawda. Musi pokazywać liczby, warunki i kontrolę, a jeżeli występują nadużycia, powinno ujawniać również ich skalę. Ludzie znacznie łatwiej zaakceptują koszt polityki migracyjnej, jeżeli będą mieli poczucie, że ktoś nad tym kosztem panuje.

Makroekonomicznie Polska zyskuje. Lokalnie ktoś może czuć przede wszystkim koszt

Ekonomiczny bilans obecności Ukraińców w Polsce jest znacznie lepszy, niż wynikałoby to z popularnej opowieści o społeczeństwie utrzymującym uchodźców. W 2024 r. wpływ uchodźców z Ukrainy na polski PKB szacowano na około 2,7 proc., czyli około 98,7 mld zł dodatkowego produktu. Dodatkowe dochody sektora finansów publicznych związane z ich obecnością gospodarczą oszacowano na około 47 mld zł.

Dla porównania wydatki Funduszu Pomocy w 2024 r. wyniosły około 10,5 mld zł, w tym około 10,1 mld zł stanowiły wydatki na zadania pomocowe. Nie oznacza to oczywiście, że każdy wydatek państwa na obywateli Ukrainy został bezpośrednio „zwrócony” przez konkretną osobę w podatku. Pokazuje jednak, że narracja przedstawiająca ich wyłącznie jako koszt dla polskich finansów nie odpowiada rzeczywistości.

Pod koniec 2025 r. do polskiego systemu ubezpieczeń społecznych zgłoszonych było ponad 857 tys. obywateli Ukrainy. To ludzie pracujący, prowadzący firmy, płacący składki, podatki i VAT w codziennych zakupach. Ukraińcy zakładają przedsiębiorstwa, wynajmują lokale, korzystają z usług i sami je świadczą, a ich praca pomaga uzupełniać niedobory zatrudnienia w wielu branżach.

Ten pozytywny bilans makroekonomiczny nie powinien być jednak używany jako pałka przeciw człowiekowi, który dostrzega lokalne problemy. Napływ setek tysięcy osób zwiększył presję na rynek najmu w miastach, w których mieszkań brakowało już wcześniej. Wprowadzenie dużej liczby ukraińskich dzieci do polskiego systemu edukacji oznaczało również konkretne wyzwania dla szkół, nauczycieli i samorządów.

Tu leży jedna z najważniejszych przyczyn społecznego napięcia. Korzyść rozkłada się po całej gospodarce, natomiast koszt może być skoncentrowany w konkretnej dzielnicy, klasie szkolnej, przychodni albo segmencie rynku mieszkań. Jeżeli państwo opowiada tylko o korzyściach, a obywatel codziennie widzi koszt, przestaje ufać państwu, nawet jeśli oficjalne liczby są prawdziwe.

Urzędnicy reagują na wydarzenia, zamiast pilnować granic społecznych

Po głośnym pobiciu pojawia się zazwyczaj ten sam schemat. Policja informuje o zatrzymaniu sprawcy, przedstawiciel władz mówi, że nie ma zgody na ksenofobię, temat przez kilka dni funkcjonuje w mediach, a następnie znika. Taka reakcja jest potrzebna, ale nie wystarcza.

W przemocy motywowanej uprzedzeniem liczy się bowiem nie tylko los jednej sprawy, lecz również komunikat społeczny, jaki wysyła państwo. Jeżeli ktoś bez konsekwencji może publicznie poniżać człowieka z powodu jego narodowości, granica przesuwa się odrobinę. Jeżeli później kolejny sprawca widzi, że podobne zachowanie spotkało się z internetowym aplauzem, a odpowiedź instytucji była niejasna albo bardzo spóźniona, granica przesuwa się ponownie.

Potrzebny jest więc czytelny standard reagowania. Możliwy motyw narodowościowy powinien być badany od początku, szkoły powinny wiedzieć, jak reagować na przemoc wobec uczniów, samorządy powinny mieć procedury dotyczące lokalnych konfliktów, a nawoływanie do przemocy musi spotykać się z szybką i widoczną odpowiedzią państwa. Nie chodzi o tworzenie atmosfery cenzury, tylko o jasną normę: dyskusja polityczna jest dozwolona, przemoc wobec człowieka z powodu jego pochodzenia nie jest jej częścią.

O trudnych sprawach trzeba mówić właśnie po to, żeby nie oddać ich radykałom

Jednym z najgorszych sposobów reagowania na pogarszające się nastroje jest moralizowanie ludzi. Jeśli każda krytyka świadczeń zostaje uznana za ksenofobię, a każde pytanie o integrację za powtarzanie rosyjskiej propagandy, część społeczeństwa szybko dochodzi do wniosku, że swoje wątpliwości może wypowiedzieć tylko w radykalnych kanałach. A tam otrzyma już nie odpowiedź, lecz gotowego winnego.

Trzeba więc normalnie rozmawiać o świadczeniach i o tym, na jakich warunkach powinny być wypłacane. Trzeba mówić o mieszkaniach i przyznać, że gwałtowny napływ dużej liczby ludzi zwiększa presję na rynek najmu, choć nie jest źródłem wieloletniego polskiego kryzysu mieszkaniowego. Trzeba również mówić o szkołach, języku, integracji i obowiązkach ludzi, którzy chcą związać swoje życie z Polską.

Tak samo trzeba mówić o przestępstwach popełnianych przez cudzoziemców. Ukrywanie istotnych informacji tylko wzmacnia podejrzenie, że państwo coś zataja, dlatego potrzebna jest pełna przejrzystość. Jednocześnie odpowiedzialność musi pozostać indywidualna, bo z faktu, że przestępstwo popełnił obywatel Ukrainy, nie wynika nic na temat ukraińskiego kierowcy autobusu, pielęgniarki czy sąsiada mieszkającego piętro wyżej.

Trzeba również rozmawiać o Wołyniu bez eufemizmów. Polska ma prawo oczekiwać ekshumacji, godnego upamiętnienia ofiar i uczciwego stosunku ukraińskiego państwa do najbardziej bolesnych kart wspólnej historii. Uczciwość wobec historii nie wymaga jednak obciążania współczesnych Ukraińców w Polsce odpowiedzialnością za zbrodnie popełnione przez ludzi żyjących wiele dekad temu.

Integracja wymaga obowiązków. Nie wymaga wiecznej wdzięczności

Ukraińcy mieszkający w Polsce mają obowiązek przestrzegać prawa i reguł kraju, w którym żyją. Jeżeli zostają tutaj na dłużej, rozsądne jest również oczekiwanie nauki języka, uczestnictwa dzieci w systemie edukacji, pracy tam, gdzie jest ona możliwa, oraz stopniowego funkcjonowania według takich samych zasad jak inni mieszkańcy.

Nie oznacza to jednak, że człowiek, który uciekł przed wojną cztery lata temu, powinien do końca życia odgrywać rolę „wdzięcznego uchodźcy”. Może krytykować Polskę, może mieć inne poglądy, może odnieść sukces finansowy, kupić samochód albo założyć firmę. Integracja oznacza przestrzeganie wspólnych zasad, a nie obowiązek publicznego okazywania wdzięczności za każdą rzecz otrzymaną w pierwszych miesiącach wojny.

To ważne również z punktu widzenia Polaków. Relacja, w której jedna grupa stale przypomina drugiej o długu wdzięczności, nigdy nie stanie się normalną relacją między sąsiadami. Jeśli duża część obywateli Ukrainy ma zostać w Polsce na wiele lat, trzeba przestać budować model „my pomagamy – oni korzystają”, a zacząć budować model ludzi uczestniczących we wspólnym państwie na jasnych zasadach.

Co państwo powinno zrobić teraz

Najważniejszą zmianą powinno być stworzenie jednego, regularnie aktualizowanego bilansu obecności obywateli Ukrainy w Polsce. Obywatele powinni w jednym miejscu móc zobaczyć, ile osób rzeczywiście mieszka w kraju, ile pracuje i płaci składki, ile pobiera konkretne świadczenia, jakie są koszty edukacji i pomocy, jak wygląda wykorzystanie ochrony zdrowia oraz jakie są dane dotyczące przestępczości. Taki bilans musi pokazywać zarówno korzyści, jak i problemy, bo propaganda zaczyna się tam, gdzie instytucja wybiera wyłącznie wygodne liczby.

Potrzebna jest również czytelna doktryna integracyjna. Pomoc ratunkowa była konieczna w 2022 r., ale nie może być bezterminowym modelem funkcjonowania państwa. Wraz z długością pobytu coraz większe znaczenie powinny mieć zwykłe reguły pracy, podatków, edukacji, języka i prawa pobytowego, przy zachowaniu ochrony dla osób, które rzeczywiście nie są w stanie funkcjonować samodzielnie.

Równie ważne jest finansowanie lokalnych kosztów integracji. Jeżeli w konkretnej gminie pojawia się kilka tysięcy nowych mieszkańców, to właśnie tam potrzebne są dodatkowe miejsca w szkołach, nauczyciele, asystenci międzykulturowi, nauka języka i wsparcie usług publicznych. Mieszkańcy muszą widzieć, że integracja nie oznacza po prostu zwiększenia liczby użytkowników istniejącej infrastruktury bez zwiększenia jej możliwości.

Wreszcie potrzebna jest polityczna norma języka. Można proponować ograniczenie świadczeń, twardsze warunki pobytu albo surowszą politykę wobec osób łamiących prawo. Można prowadzić bardzo twardą debatę z władzami w Kijowie, ale nie wolno budować kategorii ludzi, których samo pochodzenie czyni podejrzanymi.

Najważniejsza granica

Polska nie musi wybierać między dwoma fałszywymi obrazami rzeczywistości. Pierwszy mówi, że obecność tak dużej liczby ludzi z Ukrainy nie powoduje żadnych kosztów, konfliktów ani trudnych pytań. Drugi przekonuje, że skoro problemy istnieją, można traktować całą narodowość jak źródło zagrożenia.

Dojrzałe państwo powinno umieć powiedzieć obywatelowi, że ma prawo pytać, czy system świadczeń jest sprawiedliwy, domagać się kontroli wydatków, oczekiwać skutecznej integracji i krytykować decyzje władz Ukrainy. Ma również prawo oczekiwać, że cudzoziemiec popełniający przestępstwo poniesie wszystkie przewidziane prawem konsekwencje.

Jednocześnie istnieje granica, która nie może być negocjowana. Człowiek nie staje się legalnym celem pogardy, upokorzenia czy przemocy dlatego, że mówi po ukraińsku, pochodzi z Ukrainy albo ma ukraiński paszport. Państwo musi umieć tej granicy bronić równie zdecydowanie, jak powinno bronić prawa obywateli do uczciwej rozmowy o kosztach migracji.

Właśnie tutaj przebiega różnica między polityką a nienawiścią. Polityka rozwiązuje konflikty interesów za pomocą reguł, danych i instytucji, natomiast nienawiść bierze skomplikowany problem i wskazuje człowieka, na którym można go odreagować. Jeżeli politycy i urzędnicy nie nauczą się mówić uczciwie o pierwszym, coraz więcej ludzi będzie dostawało gotowy język drugiego.