Berek do Trybunału? Bo ładne standardy już nie wystarczą!

Nie mamy normalnego Trybunału

Trzeba to wreszcie powiedzieć bez owijania. Polska nie ma dziś Trybunału Konstytucyjnego w normalnym znaczeniu tego słowa. Ma organ, którego część składu od początku budziła poważne wątpliwości. Organ, w którym o kierunku orzeczeń decydowała nie bezstronność, tylko lojalność wobec konkretnego projektu politycznego. Przez lata ten organ służył do ochrony decyzji poprzedniej władzy, a nie do ich kontrolowania.

W takich warunkach oczekiwanie, że nowa większość będzie zachowywać się tak, jakby miała do czynienia z nienaruszoną, w pełni niezależną instytucją, jest albo naiwnością, albo świadomą grą na utrzymanie tego, co jest. Bo to, co jest, wciąż działa. Wciąż wydaje orzeczenia. Wciąż stoi na drodze. I nie odda pozycji tylko dlatego, że ktoś kiedyś napisał ładny program o przywracaniu praworządności.

Historia nie nagradza tych, którzy grają według reguł przeciwnika

Po upadku dyktatury w Portugalii w 1974 roku nowa władza nie ograniczyła się do deklaracji o przywróceniu demokracji. Przeprowadzono szerokie czyszczenie administracji i kluczowych instytucji z ludzi głęboko związanych z poprzednim reżimem. Formalne kwalifikacje często nie wystarczały. Uznano, że wiarygodność państwa wymaga czegoś więcej niż papierów i pozorów ciągłości.

Gdy IV Republika tonęła w paraliżu, de Gaulle nie ograniczył się do pięknych słów o standardach. Przeprowadził głęboką przebudowę ustroju. Krytycy krzyczeli o autorytaryzmie. Historia oceniła inaczej – uratował republikę przed rozpadem.

Lincoln w trakcie wojny secesyjnej podejmował decyzje, które w czasach pokoju byłyby nie do przyjęcia. Zawieszał prawa, które w normalnych warunkach stanowiły fundament. Nie dlatego, że gardził konstytucją. Dlatego, że wiedział: bez Unii konstytucja stanie się martwym papierem.

Te przykłady niczego nie usprawiedliwiają automatycznie. Pokazują tylko jedno: kiedy instytucje zostają przechwycone przez siłę, która nie uznaje wspólnych reguł, odbudowa rzadko udaje się wyłącznie siłą moralnej przewagi. Udaje się wtedy, gdy ktoś ma wolę i kompetencje, żeby realnie zmienić układ.

Dlaczego akurat Berek

Maciej Berek nie spadł z nieba. To prawnik z wieloletnim doświadczeniem w tworzeniu i prowadzeniu legislacji na najwyższym szczeblu. Zna mechanizmy, którymi posługiwano się przy osłabianiu Trybunału. Wie, jak ten system działał, gdzie są punkty oporu i jak się je obchodzi.

Argument, że powinien zostać ktoś całkowicie oderwany od polityki, brzmi ładnie. W praktyce oznaczałby wysłanie do instytucji pełnej ludzi świadomie lojalnych wobec poprzedniego układu osoby, która nie zna ani metod, ani intencji drugiej strony. Taki sędzia mógłby być niezależny na papierze. Realnie byłby bezradny.

Oczekiwanie, że ktoś bez doświadczenia w starciu z tym układem nagle go rozbroi, to myślenie życzeniowe. W momentach głębokiego kryzysu instytucjonalnego liczy się nie tylko czystość życiorysu. Liczy się zdolność do działania w warunkach, które zostały celowo popsute.

Krytycy i ich wygodna pamięć

Ci, którzy dziś najgłośniej oskarżają Tuska o hipokryzję, często milczeli albo mówili znacznie ciszej, gdy Trybunał był systematycznie obsadzany ludźmi o jasno określonej lojalności. Nagle obudzili się jako strażnicy najwyższych standardów. To nie konsekwencja. To selektywność, która służy jednemu: utrzymaniu obecnego stanu rzeczy.

Zarzut o łamaniu własnych deklaracji brzmi efektownie, ale pomija oczywistość. Te deklaracje zakładają, że instytucja, do której mają być stosowane, zachowuje minimum legitymacji. Kiedy to założenie zostało podważone, trzymanie się ich za wszelką cenę przestaje być zasadą. Staje się formą rezygnacji.

Tusk wziął odpowiedzialność za decyzję, która nie wszystkim się podoba. Powiedział wprost, że sytuacja jest nadzwyczajna. To nie ucieczka. To właśnie odpowiedzialność w warunkach, w których idealne rozwiązania już dawno przestały być dostępne.

Co jest stawką

Chodzi o coś więcej niż jedną nominację. Chodzi o to, czy państwo potrafi odzyskać instytucję, która przez lata służyła jako tarcza. Jeśli odpowiedź ma brzmieć „tylko wtedy, gdy zrobimy to bez żadnych kontrowersji i bez naruszenia żadnej wcześniejszej deklaracji”, to odpowiedź jest w praktyce negatywna. Bo druga strona nie odda pozycji za darmo.

Nominacja Berka jest ruchem, który ma realną szansę coś zmienić. Nie jest idealny. Nie jest wolny od krytyki. Ale w obecnym układzie należy do nielicznych, które wychodzą poza deklaracje i wchodzą w działanie.

Ci, którzy wolą moralizować, mogą dalej pisać o złamanych standardach. Reszta rozumie, że standardy da się przywrócić dopiero wtedy, gdy instytucja przestanie być narzędziem w rękach tych, którzy je wcześniej zniszczyli.